Stanowisko Europejskiego Regionalnego Centrum Ekohydrologii Polskiej Akademii Nauk pod auspicjami UNESCO
w sprawie projektu „Dżungla 360” w Łódzkim Ogrodzie Botanicznymoraz planowanych działań związanych z uporządkowaniem gospodarki wodnej na Łódzkich Błoniach
Europejskie Regionalne Centrum Ekohydrologii Polskiej Akademii Nauk (ERCE PAN), działające pod auspicjami UNESCO, realizuje zadania w zakresie integracji procesów hydrologicznych i biologicznych w krajobrazie, także z uwzględnieniem obszarów zurbanizowanych i półnaturalnych. Misją centrum jest wspieranie decydentów publicznych w podejmowaniu decyzji zgodnych z zasadami zrównoważonego rozwoju, ochrony bioróżnorodności, adaptacji do zmian klimatu oraz celami Ramowej Dyrektywy Wodnej UE, Europejskiego Zielonego Ładu (European Green Deal) oraz Strategii UE na rzecz Bioróżnorodności 2030.
Strategia Bioróżnorodności 2030 jednoznacznie wskazuje na konieczność zatrzymania utraty ekosystemów, odbudowy ekosystemów zdegradowanych – w szczególności ekosystemów wodnych, mokradłowych i wilgotnych – oraz zwiększania odporności miast na zmiany klimatu poprzez ochronę i wzmacnianie zielono‑błękitnej infrastruktury. W tym kontekście tereny takie jak Łódzki Ogród Botaniczny i Łódzkie Błonia wpisują się w cele strategiczne UE jako obszary kluczowe dla realizacji polityki adaptacyjnej i bioróżnorodnościowej.
W związku z tym ERCE PAN uznaje za zasadne zajęcie stanowiska w sprawie planowanej realizacji projektu „Dżungla 360” na terenie Łódzkiego Ogrodu Botanicznego oraz równolegle rozważanych działań określanych jako „odwodnienie” Łódzkich Błoni, ze względu na potencjalne, długofalowe konsekwencje ekohydrologiczne dla zachodniej części miasta Łodzi. Zwłaszcza, iż miasto położone jest w strefie prognozowanego deficytu wodnego i nasilających się zjawisk suszy.
Charakterystyka układu przyrodniczo-hydrologicznego
Łódzki Ogród Botaniczny oraz Łódzkie Błonia tworzą funkcjonalnie powiązany system terenów zieleni o znaczeniu ponadlokalnym. Układ ten pełni jednocześnie funkcje:
Z punktu widzenia jakości życia w mieście istotne jest zachowanie wszystkich funkcji i zapobieganiu priorytetyzacji jednej, która potencjalnie prowadzi do utraty pozostałych.
W kontekście ekohydrologii kluczowe znaczenie ma fakt, że są to tereny o relatywnie wysokiej przepuszczalności, wrażliwe na zmiany bilansu wodnego. Stanowią one jednocześnie ostatnie wielkopowierzchniowe relikty ekosystemów wilgotnych i półwilgotnych w silnie zurbanizowanym krajobrazie miasta, którego rozwój historyczny doprowadził do znacznej degradacji naturalnej sieci hydrograficznej. Nawet niewielkie, ale trwałe obniżenie zwierciadła wód gruntowych może prowadzić do:
W warunkach miasta położonego w strefie nasilającej się suszy klimatycznej, brak poszanowania bioróżnorodności oraz ekosystemów wilgotnych prowadzi do sytuacji, w której możliwości adaptacyjne systemu miejskiego ulegają wyczerpaniu. Oznacza to, że dalsze techniczne „osuszanie” krajobrazu nie tylko nie zwiększa bezpieczeństwa miasta, lecz w długiej perspektywie czyni adaptację do zmian klimatu niemożliwą.
ERCE PAN zwraca uwagę, że pojęcie „odwodnienie” w odniesieniu do rozległych terenów zieleni miejskiej wymaga szczególnej precyzji. W świetle współczesnej wiedzy naukowej, Strategii UE na rzecz Adaptacji do Zmian Klimatu oraz założeń Europejskiego Zielonego Ładu, priorytetem w miastach nie jest przyspieszanie odpływu wód, lecz:
W zamówieniu na prace budowlane „Uporządkowanie gospodarki wodnej wraz z remontem istniejącego systemu drenarskiego i budową drogi technicznej na terenach (…) przy ul. Konstantynowskiej w Łodzi w formule „zaprojektuj i wybuduj” w skróconym opisie przedmiotu znalazły się zapisy dotyczące odwodnienia terenów Błoni.
Brak publicznie dostępnego pełnego opisu zamówienie (OPZ – załącznik nr 5 do SWZ) uniemożliwia poznanie sposobu wykonania powyższych zadań, jednakże, działania 1-5 związane są działaniami powodującymi przyspieszenie odpływu wód z obszaru. Największe znaczenie ma odtworzenie rowu odpływowego z wysokoprzepustowym drenokolektorem, który ustala reżim hydrologiczny całego terenu i może oddziaływać także poza granice inwestycji, w tym na sąsiednie tereny zieleni, także teren Ogrodu Botanicznego – ukształtowanie terenu wskazuje, na odpływ wód w kierunku Błoni, a następnie rzeki Łódki. Drenokolektor w dłuższej perspektywie może prowadzić do osuszania terenu Ogrodu Botanicznego (jego południowo-zachodniej części – Rycina 1), co stanowi ryzyko zwiększenia skutków suszy dla drzew i innych roślin znajdujących się na jego terenie. W konsekwencji do zamierania części okazów lub zwiększenia kosztów ich utrzymania (dodatkowe nawodnienia, ochrona przed szkodnikami i chorobami – wtórny efekt suszy). Krótki opis zamówienia nie zawiera elementów środowiskowych. Brak jest informacji o sytuacji hydrogeologicznej obszaru i potencjalnego oddziaływania na przyległe tereny w tym Ogród Botaniczny.
Na uwagę zasługuje też fakt, że wzdłuż ulicy Konstantynowskiej znajduje się już rów drenażowy (Rycina 2), wzdłuż którego posadzono kilka lat temu drzewa. Wspomniane w opisie zamówienia odtworzenie rowu i ułożenie drenokolektora to dalsze obniżanie poziomu wód gruntowych, które utrudni przetrwanie tych drzew w okresach suchych.
Rycina 1 Mapa ścieżek spływu powierzchniowego w obszarze Błoni i terenów do nich przyległych uwzględniająca ukształtowanie terenu i istniejące rowy, z zaznaczeniem zlewni odwadnianej przez jeden z istniejących rowów (źródło: opracowanie własne).
Rycina 2 Istniejący rów wzdłuż ul. Konstantynowskiej na Łódzkich Błoniach odwadniający zlewnię zaznaczoną na rycinie 1 (zdjęcia własne).
Kolejnym aspektem, który powinien być uwzględniony przed wykonaniem prac jest wzrost ryzyka powodziowego wzdłuż dolny Łódki i u jej ujścia do Neru. Poza rozwijającą się urbanizacją w górnym biegu rzeki (tereny między ul. Brzezińską i Strykowską, osiedle Doły) oraz silnie zurbanizowanym środkowym odcinku Łódki (Śródmieście) na rosnącą wielkość odpływu z obszaru Łodzi ma także wpływ rozwijająca się zabudowa w otoczeniu omawianego obszaru Błoni (osiedle w północno-wschodniej części Błoni, osiedla po północnej stronie ul. Kusocińskiego), które zwiększają ilość powierzchni uszczelnionej i wielkość spływu wód do rzek Łódki. Te wszystkie inwestycje potencjalnie wpływają na zwiększenie ryzyka powodziowego w dalszym biegu rzeki na terenie Konstantynowa Łódzkiego, gdzie już występują obszary narażone na niebezpieczeństwo powodzi rzecznej (czerwone obszary na mapie Rycina 3).
Rycina 3 mapa obszaru narażonego na niebezpieczeństwo powodzi rzecznej w dolnym odcinku rzeki Łódzki (źródło: https://wody.isok.gov.pl/imap_kzgw/?gpmap=gpWORP)
Planowane działania, których efektem jest trwałe przyspieszenie odpływu wód z obszaru Łódzkich Błoni, należy uznać za potencjalnie sprzeczne z celami Zielonego Ładu, w szczególności w zakresie adaptacji do zmian klimatu, ochrony zasobów wodnych oraz zatrzymania utraty bioróżnorodności. Z tego punktu widzenia warto generalnie zastanowić się czy jednorazowe coroczne wydarzenia powinny być powodem podobnych ingerencji w system przyrodniczy Łodzi zastępujących ich (re)lokację opartą na wielostronnej analizie eksperckiej.
Jeżeli celem jest poprawa funkcjonalności terenu (np. bezpieczeństwo użytkowania podczas wydarzeń), powinno to być osiągane poprzez:
ERCE PAN stoi na stanowisku, że system Łódzkiego Ogrodu Botanicznego i Łódzkich Błoni jest strategicznym elementem realizacji celów Europejskiego Zielonego Ładu, Strategii Bioróżnorodności 2030 oraz Prawa o Odtwarzaniu Przyrody. Działania określane jako „odwodnienie” powinny być redefiniowane w kierunku ochrony i odtwarzania ekosystemów wilgotnych, zwiększania retencji i wzmacniania odporności klimatycznej miasta.
ERCE PAN nie zajmuje stanowiska w sprawie atrakcyjności turystycznej ani koncepcji edukacyjnej projektu „Dżungla 360” jako takiej. Jest to jednak działanie inwestycyjne oparte na zastąpieniu zielonej infrastruktury ogrodu botanicznego wielkokubaturową szarą infrastrukturą. Jak każda forma industrializacji terenów zieleni wymaga zatem oceny wpływu inwestycji na środowisko, a ponadto powinna być rozpatrywana z uwzględnieniem:
Należy również rozważyć czy podobne działania nie podważają głosu Łodzi w inicjatywach takich jak Komisja ENVE, Komisja SEDEC, czy Europejski Pakt na Rzecz Klimatu, skoro stoją w sprzeczności z ich podstawowymi założeniami, a przede wszystkim ogniskowaniu wysiłków na odbudowie różnorodności biologicznej, i ochronie gleb i wód, w celu zwiększenia adaptacyjności miast do kryzysu klimatycznego, zdrowotnego i demograficznego.
W związku z przedstawionymi powyżej wnioskami ERCE PAN rekomenduje, aby dalsze prace nad projektem i zagospodarowaniem Błoni były prowadzone wyłącznie po spełnieniu następujących warunków:
Aspekt społeczny i odpowiedzialność instytucjonalna
ERCE PAN podkreśla, że trwałość rozwiązań środowiskowych w mieście jest ściśle powiązana z ich akceptacją społeczną oraz możliwościami długoterminowego ekonomicznego rozwoju miasta. Proces decyzyjny powinien:
ERCE PAN stoi na stanowisku, że system Łódzkiego Ogrodu Botanicznego i Łódzkich Błoni wraz przyległymi terenami zielonymi jest strategicznym elementem odporności klimatycznej miasta. Działania określane jako „odwodnienie” muszą być redefiniowane w kierunku retencji i adaptacji do zmian klimatu. Projekt „Dżungla 360” wymaga pogłębionej, wariantowej oceny oddziaływań i wariantowej analizy innych lokalizacji. Rozwój miasta i ochrona ekosystemów nie są celami sprzecznymi, lecz wymagają decyzji opartych na wiedzy, ostrożności i długofalowej perspektywie.
ERCE PAN deklaruje gotowość do wsparcia merytorycznego miasta Łodzi w opracowaniu rozwiązań zgodnych z zasadami ekohydrologii i zrównoważonego rozwoju.
Stosujemy pliki cookies w celu gromadzenia danych statystycznych oraz prawidłowego funkcjonowania serwisu. Pliki te mogą być umieszczane na Twoim urządzeniu do odczytu stron. Więcej informacji o celu używania i zmianie ustawień ciasteczek znajdziesz w naszej polityce prywatności.